Ulfaatina qaamaa hir’isuun maallaqa hedduu qusachuuf gargaara: qorannoo

Finfinnee, Onkololeessa 02, 2010 (FBC) Furdinni gar-malee fayyaa namaaf miidhaa akka qabu ogeeyyiin wal’aansaa irra deddeebi’uun ibsu.

Gar-malee furdachuun rakkoo fayyaa onnee fi wal-qabataniif, dhibee sukkaaraaf fi saaxilamummaa kaansarii dabala.

Kun akka hin-taaneef egaa ulfaatina qaamaa too’achuu fi dheerina qaamaa waliin kan wal-madaale gochuu akka barbaachisu kaasu.

Kanaan wal-qabatees, qorannoo geggeffameen furdina qaamaa dheerina qaamaa waliin wal-madaale qabaachuufi furdina qaamaa gar-malee hir’isuun Doolaara kumaatamatti lakkaa’amu qusachuuf akka gargaaru ibsaniiru.

Qorattoonni Ameerikaa Yuunivarsitii Joon Hopkiins keessaa qorannoo geggeessaniin furdina gar-malee too’achuu danda’uun baasii waggaatti dhibeewwan asiin olitti tarreeffamaniif ba’u qusachuun fayyadamummaa dinagdee guddisuuf akka gargaaru ibsaniiru.

Qorattoonni kunniin qorannoo isaaniin akka ibsanitti keessumaa namni naannoo umurii 50n keessaa ulfaatina qaamaa isaa too’achuu fi hir’isuu yoo danda’e maallaqa hedduu qusachuu nidanda’a.

Namni waggaa 50 tokko madaalli ulfaatinaa fi hojjaa isaa (body mass index) dhibbantaa 5 fi isaa oliin hir’isuu yoo danda’e waggaatti Doolaara Ameerikaa 36, 278 qusachuu danda’a jedhaniiru; (baasiin wal’aansaa kanaa kun kan biyya qorannuchi keessatti geggeffamee kan ibsudha).

Maallaqi kun namni kun ulfaatina isaanii too’achuun dhibeewwan asiin olitti tarreeffamaniif saaxilamummaa isaanii hir’isuu waan danda’aniif ta’uu qorattoonni ni-ibsu.

Kanaafis ulfaatinni qaamaa isaanii hojjaa qaamaa isaanii waliin wayita madaalamu gadi aanaa yoo ta’e carraan dhibeef saaxilamuu isaanii gadi aanaa waan ta’uuf baasiin wal’aansaa isaanii ni-hir’isa jedhaniiru qorattoonni.

Madaallii ulfaatinni hojjaa qaamaa waliin qabu 25 namni ta’e furdina qaamaa sirrii akka qabu wayita yaadamu, 25 hanga 30 kan ga’u ammoo furdaa jedhamee yaadama.

30 ol ta’uun ammoo ramaddii furdina gar-malee kan jedhu jalatti ramadama.

Egaa qorannoo isaanii kanaan dargaggoon waggaa 20 tokko furdinni isaa ( 30 olii) furdaa hanga 30 hanga jirutti isa jedhutti dhufuun ulfaatina isaa sirreessuu yoo danda’e, waggaa keessatti Doolaara Ameerikaa 17, 655 qusachuu nidanda’a jedhan.

Furdina gar-malee irraa (30 ol irraa) gara furdina sirriitti (hanga 25 kan jiruutti) yoo dhufe ammoo maallaqa qusatu Doolaara 28, 020tti guddisuu akka danda’u ibsu.

Qusiin maallaqaa kun ammoo baasii hir’isuun garasitti oomishtummaa akka dabalu qorattoonni nihimu; sababni isaas sababa dhibeen mana ooluun yeroo hojii malee qisaasa’u oolchuun nidanda’ama waan ta’eef.

Gar-malee wayita furdatan dhibeef saaxilamuu, wal’aansaaf maallaqa hedduu baasuu, mana keessa ooluu , hojiirraa fagaachuutu dhufa; kun ammoo maallaqa qisaasessaanii oomishtummaa hi’isuun miidhaa dinagdee olaanaa geessisa.

Yaadi baasii wal’aansaa waggaa hir’isuu qorattoonni dhiheessan kun egaa akka biyyatti wayita yaadamu faayidaa olaanaa kan qabu waan ta’eef furdina gar-malee ittisuun xiyyeeffannoo adda-duree ta’uu akka qabu isaan yaada kennaniiru.

Madda: Deeyilii meel